Sứ mạng chính yếu của Dòng Chúa Cứu Thế là loan báo Tin Mừng cho người nghèo khổ. Tại Việt Nam, song song với việc loan báo Tin Mừng, các thừa sai Dòng Chúa Cứu Thế đã thực hiện nhiều hoạt động tông đồ - bác ái. Đó cũng là cách rao giảng rất gần với Chúa Giê-su : lời rao giảng kèm theo việc làm. Ở mỗi cộng đoàn và tùy mỗi thời điểm, hoạt động tông đồ - bác ái sẽ được thực hiện dưới những hình thức và với những quy mô khác nhau, từ các hoạt động cứu đói, chôn kẻ chết, cho đến việc thiết lập các trung tâm huấn nghệ, giúp phát triển…

Linh mục Âu-tinh Nguyễn Hoà Hiệp, vị mục tử chết vì lây bệnh từ những bệnh nhân do ngài chăm sóc trong nạn đói 1945

 

Trước hết là hoạt động tuyên úy bệnh viện và an ủi các bệnh nhân lâm chung. Vào thời Pháp thuộc, cha Michel Laliberté làm tuyên úy cho các bệnh nhân tại Bệnh viện Robin, Hà Nội. Từ nhiều thập niên, các linh mục Dòng Chúa Cứu Thế tại Sài Gòn đã thay nhau liên tục đảm nhận (hoặc công khai hoặc âm thầm) nhiệm vụ tuyên úy tại các bệnh viện trong thành phố lớn nhất nước này, đặc biệt tại các bệnh viện Saint Paul và Bình Dân, với sự hỗ trợ đắc lực của các nữ tu Dòng Thánh Phao-lô và Dòng Nữ Tử Bác Ái. Suốt ba thập niên cuối cùng của thế kỷ XX, cha Phan-xi-cô X. Lê Thanh Châu, bác sĩ y khoa, luôn miệt mài phục vụ các bệnh nhân tại Huế và Vĩnh Long, cả phần xác lẫn phần hồn.

 

Cha Henry Bạch Văn Lộc trên đường đi giúp kẻ liệt tại các bệnh viện tại Sài Gòn, giữa thập niên 1990

 

Bên ngoài các bệnh viện, đặc biệt trong những tháng năm và tại các nơi chốn thiên tai địch họa hoành hành, các tu sĩ, linh mục Dòng Chúa Cứu Thế Việt Nam luôn nỗ lực cùng với mọi người góp phần xoa dịu những nỗi đau lớn lao của rất nhiều anh chị em đau khổ. Đôi khi những nỗ lực ấy đạt đến mức độ có thể nói là anh hùng. Đó là vào năm Ất Dậu 1945, tại miền Bắc. Những người cao niên còn rùng mình khi nhắc đến biến cố khủng khiếp của năm Ất Dậu ấy. Chiến tranh, mất mùa, thiên tai cùng đến một lúc, làm cho người miền Bắc náo loạn. Kẻ chạy giặc, người di tản. Kẻ chết vì rét, người lả vì đói. Trước những thảm kịch đau thương đó, các cha Louis-Philippe Vaillancourt, Denis Paquette, François Laliberté, Gia-cô-bê Nguyễn Khắc Cân, Âu-tinh Nguyễn Hoà Hiệp và các cha, các thầy khác thuộc Nhà Hà Nội đã tích cực cứu đói cấp thời cho hàng ngàn người tại Hà Nội và một số vùng lân cận. Các cha cũng tìm hết cách phục vụ các bệnh nhân vốn rất đông trong những ngày đau thương đó : 900 giường bệnh cho gần 5000 bệnh nhân. Nguyên việc lo cho những người Công Giáo trong số các bệnh nhân đông đảo được lãnh nhận các bí tích sau hết đã là một công tác rất nặng rồi, chưa nói đến biết bao công việc khác. Thế mà mỗi ngày các ngài còn rửa tội cho khoảng gần 30 người trưởng thành. Đặc biệt, chính các cha đã đi gom xác của những người chết (vì bất cứ lý do gì) mà chưa có thân nhân chôn cất, để lo mai táng cho họ xứng với địa vị con người, con cái của Thiên Chúa. Và các cha đã hy sinh quảng đại đến nỗi cha Âu-tinh Nguyễn Hoà Hiệp (32 tuổi) đã từ trần vì lây bệnh hiểm nghèo từ các bệnh nhân mà ngài chăm sóc!

23 năm sau, tại cố đô Huế, chiến sự ác liệt hồi Tết Mậu Thân (1968) khiến dân chúng hoảng loạn, chạy đến Tu Viện Dòng Chúa Cứu Thế Huế xin ẩn náu để tránh bom đạn. Nhà Thờ (trừ cung thánh) và tất cả tầng trệt của Tu Viện và Đệ Tử Viện đã trở thành nơi trú ẩn cho hơn 5000 người, trong hơn một tháng rưỡi. Sau đó vài năm, vào tháng 04-1972, cũng để tránh đạn bom, dân chúng vùng Quảng Trị ồ ạt chạy vào Huế, ẩn náu nhiều nơi. Trường Việt Hương và phòng khánh tiết của Đệ Tử Viện Huế đã được biến thành nơi ăn chỗ ở của hàng ngàn người tị nạn. Mùa xuân 1975, hàng ngàn người chạy loạn, đổ xô về Sài Gòn. Tu Viện, Học Viện và Đệ Tử Viện Dòng Chúa Cứu Thế Thủ Đức đã rộng mở đón tiếp rất nhiều người tìm đến ẩn náu.

Không chỉ trong thời chiến, ngay trong những ngày tháng hòa bình, khi thiên tai xảy ra, như tại miền Trung trong những trận lũ lụt kinh hoàng năm Thìn 1964 và cuối năm Mão 1999, các linh mục, tu sĩ Dòng Chúa Cứu Thế luôn sẵn sàng cùng với Giáo Hội Công Giáo Việt Nam nói riêng và toàn thể dân tộc nói chung, góp phần nhỏ bé của mình xoa dịu nỗi đau của hàng ngàn người bất hạnh.

 

Ngoài  những dịp đặc biệt như thế, nỗi đau của những con người bất hạnh vẫn cất tiếng tha thiết, vẫn vang vọng trong tâm hồn các linh mục, tu sĩ Dòng Chúa Cứu Thế Việt Nam. Trong số các hoạt động phong phú và đa dạng của các thừa sai Dòng Chúa Cứu Thế trong lãnh vực tông đồ - bác ái, phải kể đến những hoạt động nổi tiếng và hữu hiệu của các cha Lucien Olivier, Lu-y Nguyễn Văn Quy tại miền Nam trước năm 1975.   Linh mục Lucien Olivier

 

Cha Lucien Olivier (1904-1987) được nhiều anh em trong Dòng nhắc đến như một "chuyên viên" giải tội. Hối nhân của ngài rất đa dạng, nhưng đông nhất là các cô gái lầm lỡ. Từ khi biết được tình trạng bế tắc của các cô gái không có chồng mà có thai, cha đã bắt đầu mời gọi một số gia đình giáo dân đạo đức nhận giúp các cô. Nhưng chỉ mới gửi được một vài người, những bất tiện của cách làm này đã lộ khá rõ. Vì thế, cha Lucien Olivier đã quyết định thiết lập các ngôi nhà mà ngày nay người ta gọi là các "nhà tạm lánh" ở giữa cộng đồng dân cư lao động. Từ khi khởi sự cho đến trước lúc bị trục xuất về Canada (1976), cha đã lập được 11 ngôi nhà như thế. Khi các vấn đề của các cô gái lỡ lầm đã có hướng giải quyết, vấn đề của những đứa con của các cô lại được đặt ra. Cha Lucien Olivier chọn giải pháp : sau khi sinh, nếu các cô muốn giữ con lại, cha sẽ giúp nuôi các cháu đến 3 tuổi, rồi người mẹ sẽ rước cháu về; còn nếu cô nào không muốn nhận con, thì ngài sẽ nuôi luôn. Một cô nhi viện đã được thành lập ở Bình Lợi để nuôi dạy các cháu ấy. Vào những ngày cuối tháng 04-1975, cha Lucien Olivier đã liên lạc để đưa tất cả các cháu thuộc cô nhi viện này sang Hoa Kỳ. Hiện nay, từ năm 1997, công việc tông đồ đặc biệt này của cha Lucien Olivier được một linh mục trẻ trong Tỉnh Dòng tiếp bước sau 22 năm bị gián đoạn.

Hoạt động tông đồ - bác ái của cha Lucien Olivier không chỉ dừng ở đó, mà còn tỏa ra đến những người nghèo bình thường ở thành thị. Suốt 23 năm cuối cùng ở Việt Nam, cha Lucien Olivier đã hết mình trợ giúp những nghèo thành thị, và ngài đã thực hiện những hoạt động này rất hiệu quả, dù gặp rất nhiều khó khăn. Thầy Tô-ma Đặng Văn Như là một trong những người đã sát cánh với ngài. Hai dãy nhà phía sau Trường Cứu Thế (nay là Trường Kỳ Đồng, Thành Phố Hồ Chí Minh) là một bằng chứng cụ thể cho những hoạt động này. Các cơ sở đó, sau ngày 30-04-1975, một phần bị tư hữu hóa cho những hộ gia đình ở nhờ và tự đăng ký với Nhà Nước là của mình, còn phần khác (gồm các cơ sở lớn) đã bị quốc hữu hóa.

 

Tại cư xá Notre Dame do cha Lucien Olivier tạo lập

 

Cha Lu-y Nguyễn Văn Quy là một trong những thừa sai Dòng Chúa Cứu Thế Việt Nam dấn thân tích cực trong các hoạt động chăm sóc trẻ bụi đời. Ngài đã tổ chức một trung tâm khá quy mô ở Vũng Tàu để nuôi dưỡng và dạy dỗ các em. Ở đây, trẻ bụi đời được tự do ra vô theo ý mình, và các em cũng được tổ chức để tự chăm sóc cho nhau; cha Lu-y chu cấp cho các em về vật chất. Nhiều người đã trưởng thành từ trung tâm nay kể lại rằng tại trung tâm có lò bánh mì. Anh em làm bánh mì rồi mang đi bán. Bữa nào bán không hết mang về ăn thay cơm. Có đợt ăn tới mấy ngày mới hết bánh mì. Sau này, khi qua Pháp, cha Nguyễn Văn Quy lại tiếp tục chăm sóc cho trẻ bụi đời người Việt Nam tại Pháp. Hoạt động của ngài hiệu quả đến mức chính quyền thủ đô Paris đã cấp cho ngài một toà nhà để lo cho các em.

Nếu những hoạt động của các linh mục như cha Lucien Olivier và cha Lu-y Nguyễn Văn Quy nhắm trước hết đến những người nghèo thành thị và những thành phần xã hội đặc biệt tại thành thị, thì những hoạt động tông đồ - bác ái của các thừa sai tại các vùng truyền giáo của Tỉnh Dòng lại được thực hiện ở diện rộng hơn, nhắm phục vụ tất cả những người nghèo khó và đau khổ tại một vùng địa lý rộng lớn.

Tại Fyan và Kontum, từ  nhiều chục năm qua, không ai có thể phủ nhận những đóng góp hết sức tích cực và hữu hiệu của các thừa sai Dòng Chúa Cứu Thế (người Canada và người Việt Nam) trong những công cuộc xoa dịu nỗi đau khổ của hàng ngàn dân chúng nghèo khổ thuộc các sắc tộc thiểu số khác nhau. Riêng tại Kontum, bên cạnh các hoạt động bác ái, các thừa sai truyền giáo còn kiên trì và dũng cảm thực hiện những hoạt động rất tích cực trong lãnh vực bảo vệ di sản văn hóa của các dân tộc thiểu số, nhất là của dân tộc J'rai. Đó cũng là một "mặt trận" quan trọng trong lãnh vực hoạt động xã hội. Tuy nhiên, do nhiều lý do khách quan và chủ quan khác nhau, các hoạt động tông đồ trong lãnh vực bác ái - xã hội tại các vùng truyền giáo Fyan và Kontum đã không được tổ chức quy mô như tại các vùng truyền giáo Châu Ổ (trước năm 1975) và Cần Giờ (từ cuối thập niên 1980).

Ngay từ khi công cuộc truyền giáo tại Châu Ổ khởi đầu (1963), các hoạt động tông đồ - bác ái đã được thực hiện. Điểm đặc biệt của hoạt động tông đồ - bác ái ở đây là nhắm nhiều đến phát triển. Để giúp thanh thiếu nhi nghèo được giáo dục và đào tạo, các thừa sai đã xây dựng và đưa vào hoạt động nhà trẻ mồ côi (hợp tác với các nữ tu Dòng Thánh Phao-lô), nhà văn hóa, trường dạy nghề, lưu xá học sinh. Bên cạnh đó, các ngài còn thành lập Nghiệp đoàn xe thồ (liên kết những người chạy xe thồ lại để nâng đỡ tinh thần và giúp họ cách tự giúp nhau làm ăn), thành lập Tập đoàn Lưới Cao giúp vốn và tạo quỹ tiết kiệm giúp những người nghèo (đa số là người lương) mua lưới, mua ghe để làm ăn, cải thiện đời sống. Hoạt động này sau năm 1975 vẫn được duy trì, nhưng các linh mục không còn được phép điều khiển nữa, mà do Nhà Nước. Ngoài ra, các thừa sai cũng mở phòng khám bệnh miễn phí, tổ chức những hoạt động cứu trợ lũ lụt (năm Thìn 1964). Các hoạt động giáo dục cũng là một nét son đặc biệt của các thừa sai truyền giáo Dòng Chúa Cứu Thế tại Châu Ổ trước năm 1975.

 

Tại Trường huần nghệ Châu Ổ

 

Từ sau biến cố 1975 đến nay, đặc biệt là từ đầu thập niên 1990, Cần Giờ là nơi các hoạt động tông đồ - bác ái của Dòng Chúa Cứu Thế Việt Nam được tổ chức thành trung tâm ổn định, quy củ và quy mô nhất. Năm 1991, cộng đoàn Cần Giờ thành lập phòng khám bệnh và phát thuốc miễn phí vào thứ bảy hằng tuần. Phòng khám này cũng cung cấp thuốc cho một số đợt khám bệnh miễn phí của Hội Chữ Thập Đỏ huyện Cần Giờ. Cũng trong năm 1991, một nhà dưỡng lão được hình thành để nuôi và chăm sóc các cụ già không có con cháu hoặc bị con cháu bỏ rơi. Hầu hết các cụ đều có bệnh hay tật. Năm 1992, Trường khuyết tật được thành lập để điều trị và nuôi dưỡng các em bại liệt, câm điếc, mồ côi… trong huyện Cần Giờ. Hiện nay, Trường có 20 em nội trú và 40 em ngoại trú.

 

Phòng dạy may thuộc Trường dạy nghề Thanh Tâm (Cần Giờ)

 

Trước đó, trong xu hướng góp phần phát triển xã hội, lưu xá cho các học sinh đã được thành lập từ năm 1988, để cho các em học sinh nghèo và ở xa nhà trường đến ở. Nơi đây, các em được chăm sóc sức khỏe, ăn uống và học hành. Hiện nay có 50 em đang lưu ngụ tại đây. Cộng đoàn Dòng Chúa Cứu Thế Cần Giờ cũng mở các điểm dạy nghề (vi tính, may, hàn, tiện, sửa xe…) miễn phí cho người nghèo ở Cần Giờ, An Nghĩa, An Thới Đông. Mỗi năm có khoảng 100 thanh thiếu niên tốt nghiệp các lớp vi tính, 10 thợ hàn tiện và 20 thợ may ra trường. Cộng đoàn Cần Giờ còn góp phần giải quyết việc làm cho một số những người có hoàn cảnh khó khăn bằng cách tạo ra những công ăn việc làm phù hợp với đời sống dân địa phương (như làm nước mắm chẳng hạn).

Tại các Tu Viện Dòng Chúa Cứu Thế Sài Gòn và Hà Nội, các hoạt động tông đồ - bác ái cũng đang được thực hiện khá mạnh, dưới nhiều hình thức và với nhiều quy mô. Tại Hà Nội, các hoạt động tông đồ - bác ái do chính cha Bề Trên Trịnh Ngọc Hiên đảm nhận. Tại Sài Gòn, cha Bùi Thông Giao được cử đặc trách công tác này. Quý cha Lê-ô Lê Trung Nghĩa, Rô-cô Nguyễn Tự Do, Hi-la-ri-ô Nguyễn Gia Tước, Mát-thêu Vũ Khởi Phụng và các cộng tác viên của các ngài, thường thực hiện những hoạt động tông đồ - bác ái "lưu động", tức là tại nhiều nơi trên khắp Đất Nước, nhất là tại các trại phong.

 

Cha Nguyễn Tự Do và Gia Đình Tình Thương thăm một trại phong (1999)

 

Hiện nay, ngoài một số hoạt động như lớp học tình thương, phòng khám bệnh miễn phí ở các nơi và các chuyến công tác xã hội được thực hiện đều đặn ở các cộng đoàn, một số anh em trẻ đang hiện diện cách tích cực trong các hoạt động tông đồ - bác ái dưới những quy mô khác nhau, của xã hội hay của các Hội Dòng khác.

Có hai loại hoạt động khác cũng có thể kể vào số các hoạt động tông đồ - bác ái - xã hội : tuyên úy trại giam và tuyên úy quân đội. Trong các hoạt động tuyên úy, có lẽ tuyên úy quân đội là quy mô nhất. Các cha Dòng Chúa Cứu Thế tham gia địa hạt này khá nhiều. Có nhiều cha đã có mặt ngay tại trận mạc để dâng thánh lễ, ban các bí tích cho các quân nhân Công Giáo. Một công trình có ảnh hưởng rất lớn trong giới quân nhân Công Giáo và trong gia đình họ (trước và cả sau năm 1975) là chiến dịch "Mỗi Quân Nhân một Tân Ước" do các cha Dòng Chúa Cứu Thế chủ trương và thực hiện. Sau ngày Đất Nước thống nhất, các cha tuyên úy quân đội phải đi học tập cải tạo nhiều năm. Hoạt động tuyên úy quân đội chấm dứt. Về hoạt động tuyên úy trại giam, trước năm 1975, đây là một hoạt động được các nhà chức trách công nhận công khai, nhưng sau này, mọi hoạt động trong lãnh vực này đều phải diễn ra trong tư cách của những thân nhân đi thăm nuôi các tù nhân. Thiên Chúa luôn luôn có cách để an ủi và nâng đỡ con cái Người.

Quy Luật Tỉnh Dòng Chúa Cứu Thế Việt Nam (1983) khẳng định : “Công cuộc phát triển con người và xã hội không phải là một công tác phụ thuộc và phương tiện cho việc rao giảng Tin Mừng, mà thực là một thành phần trọn vẹn của sứ vụ Dòng Chúa Cứu Thế” (chương I). Khẳng định đó đã được các hoạt động phong phú của các linh mục, tu sĩ Dòng Chúa Cứu Thế Việt Nam chứng thực hùng hồn.